Αντιμετώπιση της οξείας ακτινοδερματίτιδας με ένα σκεύασμα με ανθρώπινους αυξητικούς παράγοντες που προέρχονται από ινοβλάστες: Μελέτη περίπτωσης

Γεωργία Βαδαρλή1 Maria Angelo-Khattar2

1 Ιδιωτικό Ιατρείο Πλαστικής Χειρουργικής, Θεσσαλονίκη, Ελλάδα.

2 Αμερικανική Ακαδημία Αντιγηραντικής Ιατρικής (American Academy of Anti-Aging Medicine, A4M), Ντουμπάι, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα

 

International Medical Case Reports Journal

 

 

Περίληψη: Η ακτινοθεραπεία είναι μια συχνά χρησιμοποιούμενη μέθοδος για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Μεταξύ των συνεπειών της θεραπείας περιλαμβάνονται οι οξείες ή/και χρόνιες δερματικές αλλοιώσεις που πολλές φορές οδηγούν σε κνησμό, πόνο και μειωμένη αισθητική εμφάνιση, τα οποία στο σύνολό τους επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής των ασθενών. Η αντιμετώπιση των επαγόμενων από την ακτινοβολία δερματικών αλλοιώσεων δεν έχει τυποποιηθεί ακόμα, με ποικίλα πρωτόκολλα να εφαρμόζονται από διαφορετικά τμήματα ακτινοθεραπείας. Η παρούσα μελέτη περίπτωσης περιγράφει την αντιμετώπιση της οξείας ακτινοδερματίτιδας βαθμού 3 σε μια γυναίκα με ένα σκεύασμα συνεργιστικής δράσης που περιείχε αντιφλεγμονώδεις κυτοκίνες και αυξητικούς παράγοντες προερχόμενους από ανθρώπινους ινοβλάστες. Η θεραπεία οδήγησε σε πλήρη υποχώρηση της επαγόμενης από την ακτινοθεραπεία δερματικής αντίδρασης, με ελάχιστα ορατή υπολειμματική ουλή.

Λέξεις-κλειδιά: ακτινοθεραπεία, οξεία ακτινοδερματίτιδα, αυξητικοί παράγοντες, κυτοκίνες

Εισαγωγή

Εκτιμάται ότι στους περισσότερους από τους μισούς ασθενείς με διάγνωση καρκίνου χορηγείται ακτινοθεραπεία (ΑΚΘ). Ο στόχος της θεραπείας είναι η επίτευξη βέλτιστων αποτελεσμάτων με όσο το δυνατόν λιγότερες ανεπιθύμητες επιδράσεις.1 Ωστόσο, έχει αναφερθεί ότι ακόμη και με τις πιο προηγμένες διαδικασίες ακτινοθεραπείας, περίπου το 95% των ασθενών θα παρουσιάσουν σημαντικές δερματικές αντιδράσεις στην περιοχή εφαρμογής της θεραπείας.2,3

Οι συγκεκριμένες ανεπιθύμητες δερματικές επιδράσεις, οι οποίες είναι δευτερογενείς της ακτινοθεραπείας, μπορεί να είναι οξείες ή χρόνιες. Η οξεία ακτινοδερματίτιδα είναι ένα έγκαυμα, το οποίο συνήθως εμφανίζεται εντός μίας έως τεσσάρων εβδομάδων μετά την έναρξη της θεραπείας και επιμένει σε όλη τη διάρκεια της ακτινοθεραπείας. Οι χρόνιες αντιδράσεις ή οι αντιδράσεις όψιμης έναρξης ενδέχεται να παρουσιαστούν αρκετά χρόνια μετά τη θεραπεία. Η βαρύτητα της ακτινοδερματίτιδας έχει βαθμολογηθεί από το Εθνικό Ινστιτούτο για τον Καρκίνο (ΗΠΑ) σε τέσσερα επίπεδα: Βαθμός 1 (ήπιο ερύθημα ή ξηρή απολέπιση), Βαθμός 2 (ήπιο ερύθημα και υγρή απολέπιση περιορισμένης στις δερματικές πτυχές), Βαθμός 3 (συρρέουσα υγρή απολέπιση που δεν περιορίζεται στις δερματικές πτυχές αλλά εκτείνεται εκτός αυτών με διάμετρο άνω του 1,5 εκατοστού, πιθανώς με οίδημα με εντύπωμα) και Βαθμός 4 (νέκρωση ή εξέλκωση του δέρματος σε όλο το πάχος του χορίου).4,5

Επί του παρόντος, δεν υπάρχει ομοφωνία όσον αφορά τις συστάσεις για την πρόληψη ή τη θεραπεία της ακτινοδερματίτιδας, παρά τη δημοσίευση γενικών κατευθυντήριων οδηγιών από αρκετές πολυεπιστημονικές ομάδες.6–8 Πράγματι, υπάρχουν ουσιαστικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των οδηγιών προς τους ασθενείς που ορίζονται από διάφορες μονάδες ακτινοθεραπείας.9 Εντούτοις, είναι γενικά αποδεκτό ότι η διατήρηση της περιοχής εφαρμογής της ακτινοθεραπείας καθαρής και στεγνής, καθώς και η επιμελής ενυδάτωση της υπό θεραπεία περιοχής με τη χρήση κρεμών στεροειδών και σκευασμάτων που ενισχύουν τον φραγμό του δέρματος προάγουν τον μετριασμό της απόκρισης του δέρματος στην ακτινοβολία.

Εφόσον τα κύρια αίτια των δερματικών αντιδράσεων οξείας ακτινοδερματίτιδας είναι η φλεγμονή, η μείωση του αριθμού των βλαστικών κυττάρων και η νέκρωση και ο θάνατος των δερματικών κυττάρων,10 είναι εύλογο να υποστηριχθεί ότι η θεραπεία των αλλοιώσεων λόγω της ακτινοδερματίτιδας με αντιφλεγμονώδεις κυτοκίνες και αυξητικούς παράγοντες μπορεί να είναι ευεργετική ως προς τον έλεγχο της φλεγμονώδους απόκρισης και τη ρύθμιση της ομαλής αντίδρασης επούλωσης της δερματικής αλλοίωσης. Είναι αποδεδειγμένο ότι οι αυξητικοί παράγοντες και οι κυτοκίνες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος σε καθεμία από τις τρεις φάσεις της φυσιολογικής επούλωσης των αλλοιώσεων, δηλαδή φλεγμονή, πολλαπλασιασμός και αναδιαμόρφωση της μήτρας. Τα επίπεδα των αυξητικών παραγόντων, όπως οι PDGF, EFG, TGF-βήτα και FGF, μειώνονται παρουσία χρόνιων ελκών λόγω κατάκλισης και δερματικών ελκών σε σχέση με τα οξέα τραύματα.11,12 Καθένας από αυτούς τους αυξητικούς παράγοντες διαδραματίζει ειδικό ρόλο στην προαγωγή της επούλωσης των αλλοιώσεων. Ο TGF-βήτα διεγείρει τον σχηματισμό κολλαγόνου και γλυκοζαμινογλυκάνης, αυξάνει τη σύνθεση της ινονεκτίνης, αναστέλλει την αποικοδόμηση της μήτρας και διευκολύνει τη χημειοταξία των κυττάρων. Ο αιμοπεταλιακός αυξητικός παράγοντας διεγείρει την αγγειογένεση και αποτελεί ισχυρό ενεργοποιητή για τα κύτταρα μεσεγχυματικής προέλευσης. Ο επιδερμιδικός αυξητικός παράγοντας είναι υπεύθυνος για την αναγέννηση της επιδερμίδας και ο  αυξητικός παράγοντας ινοβλαστών διεγείρει τους ινοβλάστες και την αγγειογένεση.

Η εξωτερική εφαρμογή ενός συμπλέγματος αντιφλεγμονωδών κυτοκινών και αυξητικών παραγόντων που δρουν συνεργιστικά μπορεί δυνητικά να είναι επωφελής κατά την αναγεννητική διαδικασία και να οδηγήσει στην ομαλή επούλωση των αλλοιώσεων λόγω της ακτινοδερματίτιδας.

 

Ασθενείς και μεθοδολογία

Παρουσίαση περίπτωσης

Μια νοσηλεύτρια ηλικίας 49 ετών υποβλήθηκε σε ακτινοθεραπεία λόγω HER2 καρκίνου του μαστού, εκτός του οποίου η ασθενής ήταν υγιής, χωρίς συννοσηρότητες. Η ασθενής εμφάνισε λέπτυνση και έκκριση υγρού από μια περιοχή του δέρματος διαμέτρου άνω του 1,5 εκατοστού, η οποία δεν ήταν περιορισμένη στις δερματικές πτυχές (ακτινοδερματίτιδα Βαθμού 3), στην περιοχή της κλείδας δεξιά.

Η ασθενής έδωσε συγκατάθεση κατόπιν ενημέρωσης για τη δημοσίευση των λεπτομερειών της περίπτωσης και των αντίστοιχων φωτογραφιών.

Ιστορικό περίπτωσης

Η ασθενής είχε υποβληθεί σε δεξιά μερική μαστεκτομή στις 30 Ιουλίου 2019 και ξεκίνησε ακτινοθεραπεία δύο εβδομάδες αργότερα. Συνολικά υποβλήθηκε σε εικοσιπέντε συνεδρίες ΑΚΘ με συχνότητα πέντε ανά εβδομάδα.

Κατά την έναρξη των συνεδριών ΑΚΘ, η ασθενής ενημερώθηκε να χρησιμοποιεί μια αναγεννητική κρέμα με οξείδιο του ψευδαργύρου 10%, D-πανθενόλη και αλλαντοΐνη (κρέμα Zinco) από τον θεράποντα ιατρό της. Η οδηγία που δόθηκε στην ασθενή ήταν να εφαρμόζει την κρέμα δύο φορές ημερησίως, από την πρώτη συνεδρία ΑΚΘ. Από το τμήμα ακτινοθεραπείας δεν έγινε καμία περαιτέρω σύσταση. Παρά την επιμελή χρήση της κρέμας Zinco, η ασθενής εμφάνισε ήπιο ερύθημα σε ολόκληρη την περιοχή του δεξιού της μαστού, το οποίο επεκτεινόταν στην περιοχή της σύστοιχης κλείδας. Παρά το γεγονός ότι το ερύθημα παρέμεινε αμετάβλητο στον μαστό που υποβλήθηκε σε ακτινοβολία, στην περιοχή της δεξιάς κλείδας παρουσιάστηκε ένα οξύ έγκαυμα λόγω της ακτινοβολίας κατά τη διάρκεια της 22ης συνεδρίας ΑΚΘ (Εικόνα 1).

Σωματική εξέταση

Όταν παρουσιάστηκε η δερματική αντίδραση, η ασθενής παραπέμφθηκε στην ιατρό, πλαστικό χειρουργό, Dr. Βαδαρλή (συγγραφέας). Εντούτοις, καθώς η ασθενής ζούσε σε μια επαρχιακή πόλη και δεν διέθετε μέσο μεταφοράς, επέλεξε τη διαδικτυακή διαβούλευση με την πλαστικό χειρουργό.

Κατά τη διάρκεια της διαδικτυακής συμβουλευτικής συνεδρίας, η πλαστικός χειρουργός διέγνωσε μια περιοχή με συρρέουσα υγρή απολέπιση (μήκος 10,0 εκατοστά, πλάτος 3,0 εκατοστά) στην περιοχή της δεξιάς κλείδας.

Θεραπευτικό πλάνο

Η οδηγία που δόθηκε στην ασθενή ήταν να καθαρίζει την προσβεβλημένη περιοχή δύο φορές την ημέρα με φυσιολογικό ορό, να τη στεγνώνει με αποστειρωμένη γάζα και να εφαρμόζει μία δόση πιέζοντας μία φορά τη δοσομετρική αντλία του συνεργιστικού αντιφλεγμονώδους σκευάσματος κυτοκινών, ιντερλευκινών και αυξητικών παραγόντων (Active Serum της AQ Skin Solutions, Irvine, Καλιφόρνια, ΗΠΑ). Η ασθενής ενημερώθηκε να χρησιμοποιεί τον ορό AQ Active Serum δύο φορές ημερησίως κατά τη διάρκεια της 23ης, 24ης και 25ης συνεδρίας ΑΚΘ και για ακόμα τέσσερις ημέρες μετά το τέλος της ΑΚΘ, ενώ έπειτα η οδηγία ήταν να χρησιμοποιεί τον ορό συνεχώς μία φορά την ημέρα.

Το σκεύασμα, το οποίο προέρχεται από καλλιεργημένους ανθρώπινους ινοβλάστες, περιέχει τους αυξητικούς παράγοντες μετασχηματισμού (TGF) Βήτα-1, 2 και 3, τον αιμοπεταλιακό αυξητικό παράγοντα (PDGF), τον παράγοντα διέγερσης αποικιών κοκκιοκυττάρων και μακροφάγων (GM-CSF) και τις ιντερλευκίνες (IL) 3, 6, 7 και 8.

Κατά τη δέκατη ημέρα θεραπείας σταμάτησε η έκκριση ορώδους υγρού και εν συνεχεία η εφαρμογή της θεραπείας στην περιοχή του εγκαύματος γινόταν μία φορά την ημέρα.

Η ασθενής συνέχισε με τρεις περαιτέρω συνεδρίες ΑΚΘ, παρόλο που το έγκαυμα παρέμεινε ανοιχτό σε όλη τη διάρκεια των θεραπευτικών συνεδριών.

Η παρακολούθηση της προόδου της ασθενούς γινόταν διαδικτυακά, καθώς φωτογράφιζε τακτικά η ίδια την αλλοίωση (Εικόνες 2–8). Παράλληλα, ζητήθηκε από την ασθενή να διατηρεί αρχείο της βαθμολογίας πόνου που ένιωθε σε μια κλίμακα από το 1 έως το 10.

Σύμφωνα με την ασθενή, η εφαρμογή του AQ Active Serum ήταν εύκολη και λειτουργούσε ως προστατευτική μεμβράνη. Παρόλο που η ασθενής δεν εφάρμοζε πρόσθετο επίθεμα, ο ορός της προσέφερε προστασία έναντι μολύνσεων. Επιπροσθέτως, τα ρούχα της δεν κολλούσαν επάνω στην περιοχή του εγκαύματος, ενώ παράλληλα η ασθενής αισθανόταν σημαντική μείωση του πόνου και παρατήρησε σημαντική μείωση του ερυθήματος.

Η τελευταία φωτογραφία έξι μήνες μετά τη θεραπεία λήφθηκε από την πλαστικό χειρουργό της στην κλινική (Εικόνα 9).

Αποτέλεσμα της θεραπείας

Η έκβαση της θεραπείας ήταν ότι η επαγόμενη από την ακτινοβολία δερματική αντίδραση ανταποκρίθηκε στη θεραπεία σχετικά γρήγορα, εντός 21 ημερών από την αρχική ημερήσια εφαρμογή του AQ Active Serum από την ασθενή, χωρίς πρόσθετη θεραπεία ή επίθεμα. Στις Εικόνες 1–9 παρουσιάζονται οι βαθμολογίες της οξείας ακτινοδερματίτιδας (ARD) σε κάθε χρονικό πλαίσιο μετά την ΑΚΘ και την ημέρα εφαρμογής του ορού AQ, καθώς και η βαθμολογία ως προς τον πόνο σε κάθε στάδιο.

Η ασθενής δεν παρουσίασε καμία επιπλοκή και ο πόνος ήταν σχεδόν μηδαμινός κατά την ανάρρωση. Η έκβαση στους έξι μήνες κατέδειξε μόνο μια πολύ μικρή, σχεδόν μη ορατή ουλή.

Συζήτηση

Η οξεία ακτινοδερματίτιδα είναι μια κοινή και σχεδόν αναπόφευκτη συνέπεια της χρήσης ιοντίζουσας ακτινοβολίας για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού. Η θεραπεία των επαγόμενων από την ακτινοβολία δερματικών αλλαγών μπορεί να διαρκέσει τέσσερις έως έξι εβδομάδες, ανάλογα με το βάθος της αλλοίωσης του δέρματος.13

Η καταστροφή της επιφάνειας του δέρματος συμβαίνει σχεδόν αμέσως μετά την αρχική δόση ακτινοβολίας. Κάθε επακόλουθη θεραπευτική συνεδρία προκαλεί πρόσθετη επιστράτευση  φλεγμονωδών κυττάρων, η οποία οδηγεί σε περαιτέρω αλλοίωση της στιβάδας ζωντανών κυττάρων της επιδερμίδας και δυσαρμονία μεταξύ των διαιρούμενων κυττάρων στη βασική στιβάδα και της επιδερμικής απολέπισης. Φαίνεται να υπάρχει άμεση σχέση μεταξύ της δόσης της ακτινοβολίας που χρησιμοποιείται και της βαρύτητας της δερματικής αντίδρασης.14

Ο έλεγχος της φλεγμονώδους απόκρισης είναι υψίστης σημασίας για την αντιμετώπιση της ακτινοδερματίτιδας. Η επιτυχής επούλωση των αλλοιώσεων εξελίσσεται ομαλά μέσω τριών διαδοχικών σταδίων, της φλεγμονής, του πολλαπλασιασμού και της αναδιαμόρφωσης της μήτρας, καθένα εκ των οποίων εξαρτάται από αρκετές ιντερλευκίνες, κυτοκίνες και αυξητικούς παράγοντες. Συνεπώς, είναι εύλογο να υποστηριχθεί ότι η αύξηση των τίτλων των εν λόγω αναγεννητικών πρωτεϊνών μέσω της εφαρμογής ενός τοπικού διαλύματος μπορεί να βελτιστοποιήσει την απόκριση επούλωσης της αλλοίωσης. Παρόλο που σε πολλές περιπτώσεις υποστηρίζεται ότι τα στεροειδή θεραπεύουν την ακτινοδερματίτιδα, στη βιβλιογραφία υπάρχει έλλειψη ως προς την αντιμετώπιση της πάθησης με τις συγκεκριμένες αναγεννητικές πρωτεΐνες. Τα τζελ αιμοπεταλίων, τα οποία είναι πλούσια σε αυτόλογους αυξητικούς παράγοντες, έχουν χρησιμοποιηθεί επιτυχώς για την αντιμετώπιση της χρόνιας δερματικής ακτινοδερματίτιδας.15 Ωστόσο, η χορήγηση αυξητικών παραγόντων υπό τη μορφή κρέμας ή διαλύματος δεν έχει καταδείξει συνεπή αποτελεσματικότητα ως προς τις ιδιότητες επούλωσης.16,17

Η περίπτωση της 49-χρονης νοσηλεύτριας είναι αξιοσημείωτη, καθώς η κατάστασή της, ακτινοδερματίτιδα βαθμού 3, αντιμετωπίστηκε πολύ αποτελεσματικά εντός 21 ημερών, χωρίς πόνο ή δυσφορία. Η ουλή ήταν μόλις αισθητή στους έξι μήνες.

Συμπέρασμα

Οι δερματικές αντιδράσεις στη θεραπεία με ιοντίζουσα ακτινοβολία για την αντιμετώπιση του καρκίνου του μαστού μπορούν να προκαλέσουν τόσο σωματική όσο και ψυχολογική δυσφορία. Ως εκ τούτου, η ταχεία υποχώρηση της ακτινοδερματίτιδας μέσω της ρύθμισης της ομαλής διαδικασίας επούλωσης των αλλοιώσεων μπορεί να βελτιώσει την άνεση των ασθενών και παράλληλα να ελαχιστοποιήσει τον σχηματισμό ουλών, προλαμβάνοντας την ενδεχόμενη εξέλιξη σε χρόνιες δερματικές αλλοιώσεις. Η θεραπεία μιας ασθενούς 49 ετών με ακτινοδερματίτιδα βαθμού 3 μέσω μονοθεραπείας με ένα τοπικό σκεύασμα αντιφλεγμονωδών κυτοκινών, ιντερλευκινών και αυξητικών παραγόντων που προέρχονταν από ανθρώπινους ινοβλάστες, κατέδειξε ταχεία και ομαλή επούλωση, με σημαντική μείωση του πόνου και ουσιαστικά χωρίς ουλές.

Η συγκεκριμένη παρατήρηση πρέπει να διερευνηθεί περαιτέρω για να διαπιστωθεί η αξία αυτών των αναγεννητικών πρωτεϊνών στην αντιμετώπιση της οξείας ακτινοδερματίτιδας. Ειδικότερα, απαιτείται μια τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη με το σκεύασμα AQ που προέρχεται από ανθρώπινους ινοβλάστες για να διαπιστωθεί η εγκυρότητα ως προς τις επιδράσεις επούλωσης των αλλοιώσεων στην οξεία ακτινοδερματίτιδα.

Δεοντολογία και συγκατάθεση

Η ασθενής δήλωσε εγγράφως τη συγκατάθεσή της ώστε οι συγγραφείς να δημοσιεύσουν τις λεπτομέρειες της περίπτωσης και όλες τις σχετικές εικόνες. Για τη δημοσίευση αυτής της περίπτωσης δεν απαιτούνταν θεσμική έγκριση.

Γνωστοποίηση

Οι συγγραφείς δεν αναφέρουν συγκρούσεις συμφερόντων σε αυτό το έργο.

 

Εικόνα 1

Ημέρα 1 μετά την 22η συνεδρία ΑΚΘ. Ημέρα 1 θεραπείας με ορό AQ. Βαθμολογία πόνου =7. ARD (Οξεία Ακτινοδερματίτις) βαθμού 3.

Εικόνα 2

Ημέρα 1 μετά την 23η συνεδρία ΑΚΘ. Ημέρα 4 θεραπείας με AQ. Βαθμολογία πόνου=3. ARD βαθμού 2.

Εικόνα 3

Ημέρα 6 μετά την 24η ΑΚΘ. Ημέρα 9 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=2. ARD βαθμού 2.

Εικόνα 4

Ημέρα 11 μετά την 25η ΑΚΘ. Ημέρα 14 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=1. ARD βαθμού 2.

Εικόνα 5

Ημέρα 12 μετά την 25η ΑΚΘ. Ημέρα 15 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=1. ARD βαθμού 1.

Εικόνα 6

Ημέρα 14 μετά την ΑΚΘ. Ημέρα 17 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=1. ARD βαθμού 1.

Εικόνα 7

Ημέρα 16 μετά την 25η ΑΚΘ. Ημέρα 19 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=0. ARD βαθμού 1.

Εικόνα 8

Ημέρα 18 μετά την 25th RT. Ημέρα 21 μετά τη θεραπεία με AQ. Βαθμολογία πόνου=0. ARD βαθμού 1.

Εικόνα 9

Έξι μήνες μετά την ΑΚΘ και τη θεραπεία με AQ.

Βιβλιογραφία

  1. Maddock–Jennings W, Wilkinson JM, Shillington D. Novel approaches to radiation-induced skin reactions: a literature review. Complement Ther Clin Pract. 2005;11:224–231. doi:10.1016/j.ctcp.20 05.02.0012.
  2. Chan RJ, Webster J, Chung B, et al. Prevention and treatment of acute radiation-induced skin reactions: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. BMC Cancer. 2014; 14:53. doi:10.1186/1471-2407-14-533
  3. Deng G, Cassileth BR. Skin Injury: Acute Dermatitis and Chronic Skin Changes. Supportive Care and Quality of Life. 5th ed. Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins; 2008
  4. Fowble B, Park C, Yuen F. Breast cancer. In: Fowble B, Yom SS, Yuen F, Arron S, editors. Skin Care in Radiation Oncology a Practical Guide. Springer International Publishing; 2016:93–122.5
  5. National Cancer Institute. Common terminology criteria for adverse events v5.0 NIH; 2018. Available from: https://ctep.cancer.gov/proto coldevelopment/electronic_applications
  6. Toxicité cutanee radio-induit (AFSOS radio-induced cutaneous toxicity). 2014. Available from http://www.afsos.org/fiche- referentiel/toxicite-cutanee-rado-induite/
  7. Wong RK, Bendadoun RJ, Boers-Doets CB, et al. Clinical practice guidelines for the prevention and treatment of acute and late radiation reactions from the MASCC Skin Toxicity Study Group. Support Care Cancer. 2013;21(10):2933–2948. doi:10.1007/s00520-013-1896-2
  8. Bensadoun RJ, Humbert P, Krutmann J, et al. Daily baseline skin care in the prevention, treatment, and supportive care of skin toxicity in oncology patients: recommendations from a multinational expert panel. Cancer Manag Res. 2013;5:401–408. doi:10.2147/CMAR. S522569
  9. Lavery BA. Skin care during radiotherapy: a survey of UK practice. Clin Oncol (R Coll Radiol). 1995;7:184–187. doi:10.1016/S0936- 6555(05)80513-8
  10. Hymes SR, Strom EA, Fife C. Radiation dermatitis: clinical presentation, pathophysiology, and treatment 2006. J Am Acad Dermatol. 2006;54:28–46. doi:10.1016/j.jaad.2005.08.05411
  11. Cooper DM, Yu EZ, Hennessey P, Ko F, Robson MC. Determination of endogenous cytokines in chronic wounds. Ann Surg. 1994;219:688–692. doi:10.1097/00000658-199406000-0001212
  12. Pierce GF, Tarpley JE, Tseng J, et al. Detection of platelet-derived growth factor (PDGF)-AA in actively healing human wounds treated with recombinant PDGF-BB and absence of PDGF in chronic nonhealing wounds. J Clin Investig. 1995;96:1336. doi:10.1172/JCI1 1816913
  13. McQuestion M. Evidence based skin care management in radiation therapy. Semin Oncol Nurs. 2006;22:163–173. doi:10.1016/j.soncn. 2006.04.004
  14. Salvo N, Barnes E, van Draanen J, et al. Prophylaxis and management of acute radiation-induced skin reactions: a systematic review of the literature. Curr Oncol. 2010;17(4):94–112.15
  15. Diodato VI, DiMacchia CA, Di Meo T, et al. Platelet gel in cutaneous radiation dermatitis. Clin Trial Support Care Cancer. 2013;21: 287–293. doi:10.1007/s00520-012-1635-016
  16. Robson MC, Steed DL, Franz MG. Wound healing: biologic features and approaches to maximize healing trajectories. Curr Probl Surg. 2001;38:72–140. doi:10.1067/msg.2001.11116717
  17. Park JW, Hwang SR, Yoon IS. Advanced growth factor delivery systems in wound management and skin regeneration. Molecules. 2017;22(8):1259–1279. doi:10.3390/molecules22081259

 

https://www.vadarli.gr/wp-content/uploads/2021/05/f_imcrj-287033-a-fibroblast-derived-human-growth-factor-preparation-for-the_64717.pdf

A Fibroblast-Derived Human Growth Factor Preparation for the Management of Acute Radiodermatitis: A Case Report